Geen aarzeling. Op het gezicht van Martijn van Elteren, bestuurder bij AnnoNu en voorzitter van Onderwijsregio Midden-Nederland, verschijnt direct een brede glimlach. “Dan hebben we een onderwijsregio met vitale onderwijsprofessionals. Met goede opleidingen. En met samenwerking die écht werkt.”
Het centrale vraagstuk is helder: hoe creëer je vertrouwen in een situatie waarin besturen hun autonomie zagen verschuiven, subsidies anders worden verdeeld en 77 organisaties ineens samen moeten beslissen over wat ooit alleen van hen was?
“Ik ben voorzitter geworden omdat ik geloof dat kinderen het beste onderwijs krijgen van mensen die met werkplezier voor de klas staan,” zegt Martijn. “De wereld wordt ingewikkelder, de tekorten lopen op. Een zware last die vooral op de onderwijsprofessional drukt.”
Hij stapte naar voren, juist in een tijd waarin veel collega-bestuurders vooral weerstand voelden. “Dat de onderwijsregio werd opgelegd, daar was ik het óók niet mee eens. Maar ik begreep ook: alleen gaan we het niet redden. Als we blijven doen wat we doen, hebben we over drie jaar een mega-probleem. We hebben elkaar hard nodig.”
Zijn eerlijkheid is kenmerkend. Hij kijkt naar wat nodig is en handelt daarnaar. Als bestuurder, maar vooral als mens.
Waar het schuurt
Op weg van autonomie naar gedeelde afhankelijkheid vindt de meeste wrijving plaats. Waar besturen vroeger hun eigen subsidie kregen, moeten ze nu regionale aanvragen indienen. Dat voelt voor velen als verlies. Verlies van controle en verlies van de mogelijkheid om het op hun eigen, vertrouwde manier te doen.
Martijn ziet haarscherp dat het precies de plek is waar mens en systeem elkaar raken. Samenwerken gaat prima zolang het geen pijn doet. Maar zodra iets niet alleen voor jouw organisatie is, of er komt een risico bij kijken, ontstaat er een rauw, menselijk spanningsveld. “Die spanning moeten we niet vermijden. We moeten het gesprek erover voeren. Ook al schuurt het.”
Van praten naar doen
De eerste fase van de onderwijsregio’s bestond uit het funderen van governance, afspraken en constructies. Noodzakelijk, maar niet de kern. “We hebben een jaar gepraat. Nu gaan we in actie komen.”
Actie begint bij menselijkheid. Martijn schuift overal aan: in subregio’s, bij bijeenkomsten, in overleggen van besturen. Hij kiest voor nabijheid, letterlijk en figuurlijk. Luisteren. Aanwezig zijn. “Ik kan iemand echt zien. Ook de laag onder het gedrag. Dat maakt het mogelijk om uiteindelijk samen stappen te zetten.”
In de onderwijsregio beginnen initiatieven zichtbaar te leven. Er is een projectgroep voor SBO en SO over de hele regio. De samenwerking tussen de Hogeschool Utrecht, de Marnix Academie en de Universiteit Utrecht ontstond, zoals Martijn het noemt, “sneller dan wie dan ook had verwacht.” En besturen bieden opnieuw pilotplaatsen aan voor zij-instroom, terwijl dat vroeger nauwelijks lukte.
Het fundament staat. Het vertrouwen groeit. En nu is het tijd voor de volgende fase.
“We moeten dingen doen waarvan we zeker weten dat besturen het alleen niet kunnen. Dáár zit de meerwaarde van de regio. En besturen die succesvolle projecten draaien, faciliteer hen. Geef hen de middelen. Laat anderen meeliften.”
Samen werken aan samenwerking
Samenwerken is volgens hem geen beleidswoord, maar een menselijk proces dat alleen lukt wanneer je elkaar ontmoet. En als je rigide structuren durft los te laten. Contexten veranderen voortdurend en daar wil je flexibel mee om kunnen gaan.
Het is leiderschap dat uitnodigt in plaats van afsluit. Martijn raakt een krachtige kern wanneer hij bijna terloops zegt: “Uiteindelijk hoor je erbij, of je sluit jezelf uit. Maar de energie van het initiatief nodigt uit om erbij te willen horen.”
Het klinkt eenvoudig, maar het raakt de essentie van cultuurverandering. Mensen bewegen wanneer ze zich onderdeel voelen van iets groters dan zijzelf. De onderwijsregio is geen orgaan en ook niet zomaar een pot geld. Het is een kans om samen iets te bouwen wat niemand alleen voor elkaar krijgt.
En als het lukt? Daar is zijn glimlach weer.
“Dan hebben we het verschil gemaakt op de plek waar het het hardst nodig is. Voor kinderen. Voor de onderwijsprofessionals die elke dag voor hen staan. Dat is waarvoor we dit doen.”
Interview met Anke Smits: In het niet-weten ontstaan mogelijkheden
Het interview met Martijn van Elteren is onderdeel van een tweeluik.
Lees hier het interview met kwartiermaker Anke Smits.
